BÀI 9. THỰC HÀNH: QUAN SÁT TẾ BÀO

Tài Liệu Học Tập Môn Sinh Học Lớp 10

NGUỒN CẤU TRÚC BÀI HỌC VÀ KIẾN THỨC ĐƯỢC LẤY TỪ SGK KẾT NỐI TRI THỨC VỚI CUỘC SỐNG - NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM

BÀI 9. THỰC HÀNH: QUAN SÁT TẾ BÀO

I. YÊU CẦU CẦN ĐẠT

• Bản chất: Là quá trình vận chuyển các chất đi vào và ra khỏi tế bào thông qua lớp màng.
• Vai trò: Là điều kiện bắt buộc để tế bào có thể sống sót và tồn tại (không có trao đổi chất, tế bào sẽ chết).
• Kích thước chất trao đổi: Rất đa dạng, từ những hạt cực nhỏ (như các ion) cho đến những vật thể rất lớn (như tế bào bạch cầu có thể "nuốt" trọn cả một vi khuẩn).
• Tính chất quan trọng nhất ("Tính chọn lọc"): Màng tế bào giống như một "người gác cổng", nó kiểm soát nghiêm ngặt và chỉ cho phép một số chất nhất định được phép ra/vào tế bào.

II. CHUẨN BỊ

1. Dụng cụ

Kính hiển vi (10x, 40x, 100x), lam kính, lamen, que cấy, đèn cồn, pipet, dao nhỏ, kim mũi mác, giấy thấm/giấy lọc...

2. Nguyên liệu

Hóa chất: Nước cất, 100mL cồn (ethanol 90%), và thuốc nhuộm (Xanh methylene, hoặc xanh vitorian/đỏ fuchsin...).

Lưu ý: Thuốc nhuộm phải được pha loãng với nước cất trước khi dùng.

Mẫu vật sinh học:

• Nước dưa muối chua (để soi vi khuẩn).
• Lá thài lài tía, củ hành tây (để soi tế bào thực vật).
• Tế bào niêm mạc khoang miệng (để soi tế bào động vật).

III. CÁCH TIẾN HÀNH

1. làm tiêu bản và quan sát tế bào nhân sơ vi khuẩn

Gồm 4 bước chốt hạ:

Bước 1: Cố định mẫuNhỏ nước cất + nhỏ nước dưa chua lên lam kính $\rightarrow$ Dàn mỏng $\rightarrow$ Hong khô hoặc hơ nhẹ qua ngọn lửa đèn cồn.

Bước 2: Nhuộm mẫuNhỏ 1-2 giọt thuốc nhuộm lên chỗ mẫu đã khô $\rightarrow$ Chờ 1-2 phút.

Bước 3: Rửa mẫuNghiêng lam kính, xịt nước nhẹ nhàng để rửa trôi hết màu thuốc nhuộm thừa $\rightarrow$ Để khô.

Bước 4: Đưa lên kính hiển vi, soi ở vật kính nhỏ (10x) trước để tìm vi khuẩn, sau đó chuyển sang vật kính lớn (40x) để nhìn rõ hình dạng và vẽ lại.

Hình ảnh được thiết kế và chuẩn hóa bởi đội ngũ BioneticAI, dựa trên khung nội dung Sách giáo Khoa Kết Nối Tri Thức Với Cuộc Sống nhằm đảm bảo tính chính xác cao nhất.

2. làm tiêu bản hiển vi và quan sát tế bào nhân thực

Thay vì học thuộc 7 bước dài dòng, các bạn chỉ cần nhớ 5 ý chính cốt lõi sau:

Bước 1 & 2 Tách mẫu: Dùng kim mũi mác rạch một ô vuông nhỏ (kích thước 1 cm x 1 cm) trên mặt trong của vảy hành hoặc lá thài lài tía.

( Lưu ý cực kỳ quan trọng: Phải bóc được lớp màng (biểu bì) càng mỏng càng tốt. Nếu bóc dày, các tế bào sẽ chồng lên nhau thành một cục đen thui, rất khó soi.)

Bước 3 Lên kính: Trải phẳng lớp màng mỏng vừa tách lên lam kính (nơi đã nhỏ sẵn một giọt nước cất).

Bước 4 Nhuộm màu & Đậy lamen: Nhỏ 1 giọt thuốc nhuộm xanh methylene vào mẫu. Sau đó đậy miếng lamen mỏng lên trên và để yên 2 – 3 phút.

( Mẹo: Hãy đặt lamen nằm nghiêng 45 độ rồi hạ từ từ xuống để bọt khí bị đẩy hết ra ngoài, tránh làm vướng tầm nhìn khi soi kính.)

Bước 5 Thao tác soi kính: Thấm khô nước thừa xung quanh rồi đặt tiêu bản lên bàn kính. Nguyên tắc soi là: Dùng vật kính nhỏ 10x trước để tìm chỗ mẫu mỏng nhất (chỉ có 1 lớp tế bào), sau đó mới vặn sang vật kính lớn 40x để quan sát chi tiết.

Bước 6 & 7 Báo cáo kết quả: Khi nhìn qua kính, bạn cần phân biệt được 4 bộ phận: Thành tế bào, màng sinh chất, khối tế bào chất và vị trí của nhân. Vừa soi kính vừa vẽ lại hình dáng tế bào và chú thích vào bài thu hoạch.

Hình ảnh được thiết kế và chuẩn hóa bởi đội ngũ BioneticAI, dựa trên khung nội dung Sách giáo Khoa Kết Nối Tri Thức Với Cuộc Sống nhằm đảm bảo tính chính xác cao nhất.

IV. THU HOẠCH

Học sinh viết báo cáo thực hành theo các nội dung:

1. Mục đích
2. Cách tiến hành
3. Kết quả
4. Giải Thích và kết luận
5. Trả lời câu hỏi:

a) Một học sinh khi đưa tiêu bản tế bào vảy hành lên quan sát thì không nhìn được hình dạng của tế bào. Theo em, bạn đó có thể đã làm sai bước nào trong quy trình trên?

b) Em hãy cho biết các loại hình dạng vi khuẩn trong nước dưa chua. Nếu làm tiêu bản thành công thì các vi khuẩn bắt màu gì với thuốc nhuộm xanh methylene?

c) Qua thí nghiệm, em thấy tế bào nhân sơ hay tế bào nhân thực dễ nhìn thấy hơn? Tế bào nào em quan sát được chi tiết thành phần cấu tạo? Vì sao?

• Gợi ý trả lời:

a) Bạn học sinh đó có thể đã mắc phải một trong các lỗi sau:

Lỗi bóc mẫu: Bóc lớp vảy hành quá dày (chồng chất nhiều lớp tế bào) khiến ánh sáng không thể truyền qua, dẫn đến việc không nhìn rõ hình dạng tế bào.

Lỗi đậy lamen (kính che): Đặt lamen không khéo làm xuất hiện quá nhiều bọt khí lớn, che khuất mất vùng có tế bào.

Lỗi chỉnh kính: Chưa điều chỉnh núm đại cấp/vi cấp để lấy nét đúng vị trí, hoặc chưa điều chỉnh lượng ánh sáng của kính hiển vi cho phù hợp.

b) Hình dạng vi khuẩn: Vi khuẩn trong nước dưa chua (chủ yếu là vi khuẩn lactic) thường có hình que (trực khuẩn) hoặc hình cầu (cầu khuẩn).

Màu sắc bắt được: Khi nhuộm bằng xanh methylene, vi khuẩn sẽ bắt màu xanh đặc trưng dưới kính hiển vi.

c) Tế bào dễ nhìn thấy hơn: Tế bào nhân thực (tế bào vảy hành) dễ nhìn thấy hơn tế bào nhân sơ (vi khuẩn).

Tế bào quan sát được chi tiết hơn: Tế bào nhân thực giúp ta quan sát được chi tiết các thành phần hơn (như thành tế bào, nhân, tế bào chất).

Vì sao: Vì tế bào nhân thực có kích thước lớn hơn tế bào nhân sơ rất nhiều lần (gấp từ 10 đến 100 lần) và có các cấu trúc, bào quan to rõ ràng. Trong khi đó, tế bào nhân sơ (vi khuẩn) có kích thước quá nhỏ, dưới kính hiển vi quang học thông thường chỉ nhìn thấy như những chấm hoặc vệt sợi li ti chứ không thấy rõ cấu tạo bên trong.